Lipödem: Kilo Değil, Hastalık

Nedir?

Neredeyse yalnızca kadınlarda görülen, bacak ve kollarda simetrik, ağrılı ve diyete dirençli yağ dokusu artışıdır, eller ve ayaklar korunur.

Belirtiler

İki yanlı simetrik kalınlaşma, dokunmakla ağrı, kolay morarma, akşam artan ağırlık ve gerginlik, bilekte keskin sınır.

Tanı

Öykü ve fizik muayene, ultrasonla cilt altı doku ölçümü, gerekirse Doppler, lenfosintigrafi ve kan tetkikleri.

Tedavi

Beslenme ve kilo yönetimi, egzersiz, manuel lenf drenajı, bandajlama, pnömatik kompresyon, derin osilasyon, ESWT, manuel terapi, düz örgü kompresyon çorabı ve düzenli takip.

Kim değerlendiriyor?

Uzm. Dr. Ersin Şahin, Fiziksel Tıp ve Rehabilitasyon Uzmanı, Kadıköy Göztepe, Bağdat Caddesi.

Randevu

0540 740 44 77, telefon veya WhatsApp. Pazartesi – Cumartesi 10:00 – 19:00 · Pazar kapalı.

Lipödem nedir

Lipödem, genetik yatkınlık zemininde, hormonal dönüm noktalarında ortaya çıkan ve kilo alımıyla belirginleşen kronik bir yağ dokusu hastalığıdır. Bacaklarda, kalçalarda ve çoğu zaman kollarda yağ dokusu orantısız ve iki yanlı olarak artar. Bu birikim sıradan bir yağlanma değildir, dokuya ağrı, hassasiyet ve zamanla cilt altında fibrozis eşlik eder.

Lipödemi sıradan kilodan ayıran şey, diyete ve spora verdiği yanıttır. Diyetle bel ve yüz incelir, bacaklar ve kollar ise yerinde kalır. Bu orantısızlık çoğu zaman yıllarca "biraz kilo verin" tavsiyesiyle geçiştirilir ve hastalar tanıyla tanışana kadar uzun bir yol yürür.

Kimlerde ve ne zaman başlar

Lipödem neredeyse yalnızca kadınlarda görülür. Belirtiler genellikle ergenlikte, gebelikte ya da menopozda başlar veya bu dönemlerde belirgin biçimde artar, bu yüzden hormonal değişimlerin hastalığın seyrinde önemli bir rol oynadığı düşünülür.

Hastaların önemli bir kısmında anne, teyze, anneanne ya da kız kardeşte benzer bir vücut yapısı vardır. Ailede bu yapıyı tanımak, hem erken tanı hem de genç kuşakta erken önlem için değerlidir.

Toplumdaki gerçek sıklığı bilinmemektedir. Hastalık sıklıkla obezite ya da lenfödem olarak değerlendirildiği için tanı almamış pek çok kadın olduğu düşünülmektedir.

Belirtiler

• Bacaklarda ve çoğu zaman kollarda iki yanlı, simetrik kalınlaşma, üst gövde ile alt gövde arasında belirgin orantısızlık
• Ellerin ve ayakların korunması, bilek ve ayak bileğinde keskin bir sınır, yani manşet görünümü
• Dokunmakla, bastırmakla, bazen kıyafetin sürtünmesiyle bile ağrı ve hassasiyet
• Sebepsiz ve kolay morarma
• Günün sonunda bacaklarda ağırlık, gerginlik ve dolgunluk, uzun süre ayakta kalmakla ve sıcakla artan şikâyet
• Cilt altında ele gelen küçük nodüller, ilerleyen dönemde sertleşme ve deri kıvrımları
• Diyet ve sporla belin incelmesine rağmen bacakların değişmemesi, çizmelerin baldırdan kapanmaması

Ağrı, tanının olmazsa olmazıdır. Ağrı ve hassasiyet olmadan görülen orantısızlık lipödem değil, lipohipertrofi olarak adlandırılır. Lipödemli dokuda deri soğuk ve soluk olabilir.

Diüretik, yani idrar söktürücü ilaçlar lipödem birikimini azaltmaz, çünkü birikim sıvı değil yağ dokusudur. Bu ilaçlar ancak eşlik eden bir sıvı yükü varsa ve hekim gerekli görürse kullanılır.

Tipler ve evreler

Tip, birikimin yerine göre tanımlanır. Tip I kalça ve basen bölgesini, Tip II kalçadan dize kadar olan bölgeyi, Tip III kalçadan ayak bileğine kadar olan bölgeyi, Tip IV kolları, Tip V ise yalnızca baldırı kapsar. Aynı hastada birden fazla tip bir arada bulunabilir.

Evre ise dokunun durumunu anlatır ve tedavi planının ne kadar yoğun olacağını belirler. Evre ilerledikçe doku sertleşir ve eklem yükü artar, bu yüzden erken evrede konan tanı sürecin yönünü değiştirir.

Evre 1

Deri yüzeyi düzgündür, cilt altı dokusu kalınlaşmış ve yumuşaktır. Ağrı ve kolay morarma bu evrede de vardır.

Evre 2

Deri yüzeyi düzensizleşir, cilt altında nodüller ve sertlikler ele gelir, orantısızlık belirginleşir.

Evre 3

Doku belirgin biçimde sertleşir, sarkan deri ve yağ kıvrımları oluşur, dizlerin iç yüzündeki birikim yürüyüşü bozar.

Cilt altında ne olur

Lipödemde cilt altı yağ dokusu yalnızca artmaz, yapısı da değişir. Yağ lobülleri büyür, lobülleri ayıran bağ dokusu bölmeleri kalınlaşıp sertleşir ve fibrozis gelişir. Küçük damarlar kırılganlaşır, bu yüzden en ufak darbede morarma olur. Büyüyen doku lenf damarlarını sıkıştırır, sıvı akışı yavaşlar ve akşamları artan ağırlık hissi başlar.

12345

1. 1 Deri ve kırılgan kılcal damarlar, kolay morarma
2. 2 Büyümüş yağ lobülleri, diyete dirençli birikim
3. 3 Kalınlaşmış ve sertleşmiş bağ dokusu bölmeleri (fibrozis)
4. 4 Sıkışan lenf damarları, sıvı yükü ve akşam ağırlığı
5. 5 Derin fasya ve kas, eklem yükünün bindiği katman

Lipödem dokusunun dokunmakla ağrıması, diyetle küçülmemesi ve zamanla sertleşmesi bu yapısal değişikliklerle açıklanır. Tedavi düzeninin her kalemi bu katmanlardan birine yöneliktir, kompresyon ve drenaj sıvı yükünü, ESWT ve derin osilasyon fibrozisi, egzersiz ve beslenme ise hastalığın ilerlemesini hedefler.

Eşlik eden durumlar

Lipödem çoğu zaman tek başına gelmez ve aynı hastada birden fazla ödem tipi bir arada bulunabilir. Yıllar içinde biriken doku lenfatik akışı zorlar ve tabloya lenfödem eklenebilir, buna lipo-lenfödem denir. Bu aşamada ayaklar da şişmeye başlar ve Stemmer işareti pozitifleşir.

Venöz yetmezlik de sık eşlik eder. Toplardamar kapaklarının yetersizliği bacakta ayrı bir sıvı yükü oluşturur, buna flebo-ödem denir. Lipödem, lenfödem ve flebo-ödem aynı bacakta üst üste binebilir ve tedavi planı her birinin tabloya ne kadar katkı verdiğine göre kurulur.

Eklem tarafı çoğu zaman ihmal edilir. Dizlerin iç yüzündeki birikim dizleri birbirine yaklaştırır, X bacak dizilimi oluşur, ayak tabanı çöker ve yürüyüş değişir. Bu yük zamanla dizde erken kireçlenme, kalça ve bel ağrısı olarak geri döner. Eklem gevşekliği de lipödemli hastalarda sık görülür.

Hipotiroidi, D vitamini eksikliği, insülin direnci ve obezite tabloyu ağırlaştırır. Menopoz sonrası dönemde ağrı daha ön plana çıkar ve aynı dönemde kemik erimesi riskinin de değerlendirilmesi gerekir.

Ayırıcı tanı

Bu tablolar birbirini dışlamaz. Obez bir hastada lipödem olabilir, lipödemli bir hastada zamanla lenfödem gelişebilir. Dercum hastalığında ise dağınık, ağrılı yağ kitleleri vardır ve simetri aranmaz. Ayrım, tedavinin ağırlık merkezini belirler.

İlk muayenede neler olur

1. Öykü: belirtilerin ne zaman başladığı, ergenlik, gebelik ve menopozla ilişkisi, ailede benzer yapı, ağrı ve morarma, diyete verilen yanıt, kullanılan ilaçlar ve eşlik eden hastalıklar konuşulur.
2. Tüm vücudun fizik muayenesi: birikimin dağılımı ve simetrisi, bilek ve ayak bileğindeki sınır, dokunma hassasiyeti, nodüller, sertlik, Stemmer işareti, gode, deri rengi ve ısısı değerlendirilir.
3. Eklem ve yürüyüş değerlendirmesi: diz dizilimi, ayak tabanı, kalça ve bel yükü incelenir.
4. Ölçümler: bacak ve kol çevreleri, bel-kalça oranı ve kilo kaydedilir, bu ölçümler sonraki kontrollerin karşılaştırma noktasıdır.
5. Ultrason: cilt ve cilt altı dokunun kalınlığı ve yapısı muayene sırasında değerlendirilir, eşlik eden ödem ayırt edilir.
6. Tetkik ve plan: gerekiyorsa kan tetkikleri, Doppler ya da lenfosintigrafi planlanır ve ilk tedavi düzeni birlikte kurulur.

Tanı nasıl konur

Lipödem tanısı kliniktir. Tanıyı tek başına koyan bir kan testi ya da görüntüleme yöntemi yoktur, tanı öykü ve fizik muayene ile konur. Tetkikler tanıyı desteklemek, eşlik eden durumları ayırt etmek ve tedaviyi planlamak için kullanılır.

Ultrason tanıyı somutlaştırır. Cilt ve cilt altı dokunun kalınlığı ölçülür, dokunun yapısı ve sıvı içeriği değerlendirilir, lenfödem ve flebo-ödem katkısı ayırt edilir. Ölçümler takipte karşılaştırma yapabilmek için kayıt altına alınır.

Lipödem

Cilt altı doku belirgin kalın, yapısı türdeş, sıvı boşlukları yok, ince bölmeler seçilir.

Lenfödem

Kalın ve parlak dermis, yağ lobülleri arasında dallanan siyah sıvı yarıkları, kaldırım taşı görünümü.

Flebo-ödem

Genişlemiş yüzeysel toplardamar, renkli Doppler'de kapak yetmezliğine bağlı geri akış.

Ek tetkikler gerektiğinde istenir. Venöz yetmezlik şüphesinde Doppler ultrason, lenfödem şüphesinde lenfosintigrafi planlanır. Kan tetkikleri de tedavi planının parçasıdır, tiroid fonksiyonları, D vitamini, B12 ve folat, ferritin, lipid profili ve insülin direnci değerlendirilir, menopoz sonrası dönemde kemik yoğunluğu ölçümü (DEXA) eklenir.

Tedavi nasıl planlanır

Lipödemin tedavisi tek bir uygulama değil, bir düzendir. Hiçbir kalem tek başına yeterli yanıt oluşturmaz, sonuç birlikte ve sürekli uygulanan adımların toplamıdır. Plan hastanın evresine, eşlik eden ödem tiplerine, eklem durumuna ve günlük hayatına göre kurulur, her kontrolde yeniden gözden geçirilir.

Tedavi genellikle iki dönemde ilerler. Yoğun dönemde drenaj, bandajlama ve cihaz uygulamaları daha sık yapılır, ağrı ve sıvı yükü azaltılmaya çalışılır. Sürdürme döneminde ise kompresyon çorabı, egzersiz, beslenme düzeni ve kontroller ön plana çıkar, muayenehane uygulamaları gerektikçe tekrarlanır.

Muayenehanede uygulanan tedaviler

Manuel lenf drenajı

Ritmik ve hafif basınçlı el teknikleriyle lenf akışı desteklenir, dokudaki sıvı yükü ve ağrı azaltılmaya çalışılır. Bandaj ve kompresyonla birlikte uygulandığında kazanım korunur.

Yöntemin ayrıntıları

Bandajlama

Drenaj sonrasında kısa gerimli bandajlarla çok katlı sargı yapılır. Yoğun dönemde kompresyonun temelini oluşturur, kazanımı bir sonraki seansa taşır.

Yöntemin ayrıntıları

Pnömatik kompresyon

Bacağa giyilen hava yastıklı manşon ayaktan yukarı doğru sıralı basınç uygular ve lenfatik akışı destekler. Evrede ve eşlik eden ödeme göre programlanır.

Yöntemin ayrıntıları

Derin osilasyon

Dokuda düşük frekanslı elektrostatik titreşim oluşturan bir yöntemdir. Sertleşmiş dokuyu yumuşatmayı, ağrıyı ve ödemi azaltmayı hedefler.

Yöntemin ayrıntıları

ESWT (şok dalga)

Cilt altındaki fibrozise yönelik akustik dalga uygulamasıdır. Dokunun esnekliğini artırmayı ve sertliği azaltmayı hedefler, seans aralıkları yanıta göre belirlenir.

Yöntemin ayrıntıları

Manuel terapi ve fasya gevşetme

Sertleşmiş bağ dokusu ve fasya, el teknikleriyle gevşetilir. Etkilenen eklemlerin hareketi ve yürüyüş de bu seanslarda ele alınır.

Yöntemin ayrıntıları

Hangi uygulamanın ne sıklıkta yapılacağı evreye ve yanıta göre her kontrolde yeniden belirlenir. Fizik tedavi, drenaj ve egzersiz seansları hekim gözetiminde fizyoterapist tarafından uygulanır.

Tetkik sonuçlarına göre düzenleme

Tiroid fonksiyonu, D vitamini, demir, B12 ve folat eksiklikleri tamamlanır. İnsülin direnci varsa beslenme düzeni buna göre kurulur ve gerekirse ilgili branşla birlikte izlenir. Menopoz sonrası dönemde kemik sağlığı da planın içindedir.

Beslenme ve kilo yönetimi

Lipödem için mucize bir diyet yoktur ve hiçbir diyet lipödem dokusunu eritmez. Buna karşın düzenli ve dengeli bir beslenme düzeni ağrıyı, ödemi ve eklem yükünü azaltır, hastalığın ilerlemesini yavaşlatır. Amaç hızlı kilo kaybı değil, sürdürülebilir bir düzendir.

• Kan şekerini dalgalandırmayan bir düzen kurulur, şeker, beyaz un ve işlenmiş gıdalar azaltılır.
• Her öğünde yeterli protein, bol sebze ve lifli besinler yer alır.
• Zeytinyağı, kuruyemiş ve balık gibi iltihabı artırmayan yağ kaynakları tercih edilir.
• Tuz azaltılır, yeterli su içilir, çünkü sıvı kısıtlaması ödemi azaltmaz.
• Kilo fazlası varsa yavaş ve düzenli kilo kaybı hedeflenir, gerektiğinde diyetisyenle birlikte çalışılır.

Kilo vermek lipödem dokusunu ortadan kaldırmaz, ama eklemlere binen yükü, ağrıyı ve ödemi azaltır. Bu nedenle kilo yönetimi tedavinin hedefi değil, tedavinin güçlü bir parçasıdır.

Egzersiz

Düşük etkili ve düzenli egzersiz, lipödem tedavisinin vazgeçilmez parçasıdır. Kas pompası lenf ve toplardamar akışını destekler, eklemleri korur ve ağrıyı azaltır.

• Su içi egzersiz ve yüzme, suyun basıncı doğal bir kompresyon etkisi yarattığı için özellikle uygundur.
• Tempolu yürüyüş, bisiklet ve eliptik gibi darbesiz aerobik egzersizler haftanın çoğu gününe yayılır.
• Kalça ve diz çevresini güçlendiren hafif direnç egzersizleri, dizlerin içe kaymasını ve eklem yükünü dengelemeye yardımcı olur.
• Kara egzersizleri kompresyon çorabıyla yapılır.
• Sıçramalı ve darbeli sporlar dokuyu ve eklemleri zorlayabileceği için dikkatli seçilir.

Kompresyon çorabı nasıl seçilir

Kompresyon, lipödem tedavisinin temel taşlarından biridir. Lipödem dokusu için standart varis çorabı değil, ölçüyle yapılan düz örgü kompresyon çorapları kullanılır. Düz örgü kumaş daha sert ve kalındır, dokuya gömülmez ve kıvrım bölgelerinde sıkıştırma yapmaz.

• Çorabın sınıfı, boyu ve kapsadığı bölge muayenede belirlenir, bazı hastalarda külotlu ya da capri modeller tercih edilir.
• Ölçü sabah, bacaklar en az şişkinken alınır.
• Çorap gün boyunca giyilir, egzersiz sırasında da kullanılır.
• Kumaş zamanla gevşediği için çoraplar yaklaşık altı ayda bir yenilenir.
• Yoğun tedavi döneminde çorap yerine bandajlama kullanılabilir.

Evde sürdürülen düzen

Hasta eğitimi tedavinin kendisidir. Kompresyonun düzenli kullanımı, kendi kendine lenf drenajı ve gerektiğinde bandajlama tekniği öğretilir. Cilt bakımı, nemlendirme ve küçük yaralanmalardan korunma alışkanlık haline getirilir, çünkü sağlıklı deri lenf sisteminin de korunması demektir.

Gebelik ve menopozda lipödem

Gebelik, lipödemin başladığı ya da belirgin biçimde arttığı dönemlerden biridir. Gebelikte tedavi düzeni kadın doğum uzmanıyla birlikte planlanır, uygun kompresyon ve güvenli egzersiz önerilir, cihaz uygulamaları bu dönemde dikkatle değerlendirilir.

Menopozla birlikte lipödem çoğu zaman daha ağrılı bir döneme girer, doku sertleşir ve eklem şikâyetleri artar. Bu dönemde kemik yoğunluğu, D vitamini ve kas gücü de planın içine alınır, eklemleri korumaya yönelik egzersizler ön plana çıkar.

Takip

Süreç kesintisiz takip altındadır. Her kontrolde çevre ölçümleri, ultrasonla cilt altı kalınlığı, ağrı düzeyi, kilo ve günlük yaşam etkisi kaydedilir, plan bu verilere göre güncellenir. Lipödem kronik bir hastalıktır, hedef iyileşmiş bir dönem değil, kontrol altında tutulan bir hayattır.

Cerrahi ne zaman gündeme gelir

Çoğu hastada cerrahi gerekmez. Yeterli süre ve düzende uygulanan tedaviye rağmen ağrı ve işlev kaybı sürüyorsa, lenf damarlarını koruyan liposuction plastik cerrahi tarafından değerlendirilir.

Cerrahi lipödemin sonu değil, tedavi düzeninin bir basamağıdır. Ameliyat öncesinde kompresyon, egzersiz ve beslenme düzeninin oturmuş olması önemlidir, ameliyat sonrasında da drenaj ve kompresyon düzeni sürer.

Beden algısı ve duygudurum

Beden algısı ve duygudurum bu hastalığın parçasıdır. Yıllarca anlaşılmamış olmak, "yeterince çaba göstermedin" sözünü duymak iz bırakır. Doğru tanı bu yükün bir kısmını tek başına hafifletir, gerektiğinde psikiyatri ve psikoloji desteği de planın içinde yer alır.

Önerilen tedavi seçenekleri

Lipödemde kullandığım yöntemlerin her biri ayrı bir sayfada, nasıl uygulandığı, kimlere uygun olmadığı ve sık sorulan sorularıyla anlatılıyor. Hangilerinin, hangi sırayla birleştirileceğine muayenede karar veriyoruz.

Manuel Lenf Drenajı

Çok hafif, ritmik el teknikleriyle lenf akışını destekleyen uygulama; lenfödem ve lipödem programının temel parçası.

Ayrıntılar

Bandajlama

Kısa gerimli bandajlarla çok katlı sargı; drenajla sağlanan kazanımı korur, yoğun dönemde kompresyonun temelidir.

Ayrıntılar

Pnömatik Kompresyon

Hava yastıklı çok bölmeli manşonla uçtan gövdeye doğru sıralı basınç; drenaj ve kompresyonu tamamlayan uygulama.

Ayrıntılar

Derin Osilasyon

Dokuda düşük frekanslı elektrostatik titreşim oluşturan uygulama; ödem, sertleşme ve ağrıyı azaltmayı hedefler.

Ayrıntılar

ESWT (Şok Dalga)

Topuk dikeni ve kronik tendon problemlerinde ses dalgalarıyla uyarım.

Ayrıntılar

Manuel Terapi

Eklem ve yumuşak dokuya elle uygulanan mobilizasyon ve manipülasyon teknikleri.

Ayrıntılar

Tüm yöntemlerin bir arada nasıl kurgulandığı: Lenfödem ve lipödem tedavisi.

Sık sorulan sorular

İlgili sayfalar: Lenfödem ve lipödem tedavisi · Lenfödem · Diz ağrısı ve kireçlenme · Osteoporoz

Bu sayfadaki bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır, tanı ve tedavi kararı muayenede verilir. Tedavi sonuçları kişiden kişiye farklılık gösterir. Fotoğraflar, illüstrasyonlar ve ultrason görünümleri temsilîdir.